Bộ Công an đang chủ trì xây dựng dự thảo sửa đổi Bộ luật Hình sự 2015, trong đó đề xuất bỏ hình phạt tử hình đối với 8/18 tội danh hiện có mức hình phạt cao nhất là tử hình. Đây là một nội dung quan trọng dự kiến được trình Quốc hội xem xét theo trình tự rút gọn tại kỳ họp thứ 10, Quốc hội khóa XV (tháng 10-2025).

QUY ĐỊNH CỦA BLHS TÌM ẨN NHIỀU VƯỚNG MẮC, BẤT CẬP

Theo tờ trình của Bộ Công an, sau tám năm thi hành thì BLHS 2015 (được sửa đổi, bổ sung năm 2017) có hiệu lực từ ngày 1/1/2018 đã góp phần quan trọng trong việc quản lý trật tự – an ninh xã hội. Tuy nhiên, đất nước đang có nhiều sự thay đổi lớn về mọi mặt nên việc áp dụng BLHS đã xuất hiện không ít sự bất cập.

Vì vậy, đề xuất này được đánh giá là bước tiếp tục cụ thể hóa tinh thần cải cách tư pháp, phù hợp với định hướng tại Nghị quyết 27-NQ/TW về xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam trong giai đoạn mới.

1. Nội dung chính của đề xuất sửa đổi

Theo dự thảo, hình phạt tử hình sẽ được thay thế bằng hình phạt tù chung thân không xét giảm án đối với 8 tội danh, bao gồm:

• Hoạt động nhằm lật đổ chính quyền nhân dân (Điều 109).

• Gián điệp (Điều 110).

• Phá hoại cơ sở vật chất – kỹ thuật của nước CHXHCN Việt Nam (Điều 114).

• Sản xuất, buôn bán hàng giả là thuốc chữa bệnh, phòng bệnh (Điều 194).

• Vận chuyển trái phép chất ma túy (Điều 250).

• Tham ô tài sản (Điều 353).

• Nhận hối lộ (Điều 354).

• Phá hoại hòa bình, gây chiến tranh xâm lược (Điều 421).

Việc thay thế bằng hình phạt tù chung thân không xét giảm án nhằm bảo đảm cách ly người phạm tội khỏi đời sống xã hội, đồng thời thể hiện xu hướng nhân đạo hóa chính sách hình sự.

Và được thực hiện dựa theo đề án rà soát, đánh giá những bất cập trong BLHS, Bộ luật Tố tụng hành sự và Luật THA hình sự liên quan đến áp dụng hình phạt tử hình và THA tử hình; nghiên cứu giảm bớt tội danh bị áp dụng hình phạt tử hình; tăng cường áp dụng biện pháp chuyển đổi tử hình sang hình phạt tù mà Đảng uỷ Viện Kiểm Sát Nhân Dân Tối cao đã trình Bộ Chính trị cho ý kiến.

2. Xu hướng hạn chế và tiến tới xóa bỏ án tử hình trên thế giới

Theo các báo cáo quốc tế được công bố những năm gần đây, nhiều quốc gia đã bãi bỏ hoàn toàn hoặc tạm hoãn thi hành án tử hình. Việt Nam là quốc gia thành viên của Công ước quốc tế về các quyền dân sự và chính trị, theo đó hình phạt tử hình chỉ được áp dụng đối với “những tội nghiêm trọng nhất”.

Thực tiễn lập pháp hình sự tại Việt Nam qua các thời kỳ cũng cho thấy xu hướng thu hẹp dần phạm vi áp dụng hình phạt tử hình. Số lượng tội danh có khung hình phạt cao nhất là tử hình đã giảm đáng kể so với các giai đoạn trước.

Việc tiếp tục xem xét loại bỏ hình phạt tử hình đối với một số tội danh được đánh giá là bước tiến phù hợp với bối cảnh cải cách tư pháp, đồng thời bảo đảm cân bằng giữa yêu cầu trừng trị và mục tiêu nhân đạo, phòng ngừa.

3. Góc nhìn của Luật sư Nguyễn Ngô Quang Nhật

Trao đổi với báo chí về đề xuất này, Luật sư Nguyễn Ngô Quang Nhật – Đoàn Luật sư TP.HCM nhận định:

“Theo số liệu về xu hướng hạn chế và tiến tới xóa bỏ án tử hình trên thế giới được trích dẫn từ các báo cáo của Tổ chức Ân xá Quốc tế (Amnesty International), Liên hợp quốc cũng như thông tin trên báo chí thì tính đến năm 2022, thế giới có 112 quốc gia đã hoàn toàn bãi bỏ án tử hình, 55 quốc gia vẫn áp dụng hình phạt này và 32 quốc gia chưa bãi bỏ hoàn toàn án tử hình nhưng đã đặt nó dưới lệnh tạm hoãn.

Việt Nam đã phê chuẩn Công ước quốc tế về các quyền dân sự và chính trị (ICCPR) vào ngày 24-9-1982. Đây là một trong những công ước cơ bản về quyền con người, cho phép các quốc gia áp dụng án tử hình nhưng phải giới hạn trong những tội “nghiêm trọng nhất”.

Tuy Việt Nam chưa cam kết quốc tế về việc xóa bỏ án tử hình hoàn toàn nhưng đang dần nội luật hóa xu hướng nhân đạo hóa hình phạt.

Ngoài ra, các lần kiểm điểm định kỳ phổ quát (UPR) của Liên hợp quốc, Việt Nam có tiếp nhận khuyến nghị từ các quốc gia về giảm phạm vi áp dụng hoặc hướng đến xóa bỏ án tử hình.

Nhiều quốc gia châu Âu, Nam Mỹ và một số nước châu Phi đã gia nhập Nghị định thư số 2 của ICCPR (Optional Protocol 2) – về xóa bỏ án tử hình. Tuy nhiên, Việt Nam chưa tham gia nghị định thư này.

Thông tin liên quan án tử hình ở ba quốc gia đông dân nhất:

Trung Quốc vẫn còn mức án tử hình, thi hành nhiều nhất thế giới, xu hướng giảm dần nhưng vẫn duy trì. Mỹ: Còn tử hình, chỉ một số bang thi hành, xu hướng giảm và phân hóa giữa các bang. Ấn Độ: Còn tử hình, rất hiếm thi hành, xu hướng nhân đạo hóa, chủ yếu tuyên rồi chuyển tù chung thân.

Theo tôi, cần thiết giảm hình phạt tử hình liên quan một số tội danh và tiến dần đến việc loại bỏ hình phạt tử hình. Vì các lý do:

Thứ nhất: Mạng sống con người là tối cao. Việc xét xử có thể bị sai lầm, nếu THA tử hình thì không thể khắc phục được.

Thứ hai: Các nước trên thế giới có xu hướng bỏ tử hình. Việc THA tử hình không chứng minh được hiệu quả vượt trội trong phòng ngừa tội phạm.

Thứ ba: Có thể áp dụng hình phạt tù chung thân không giảm án thay cho hình phạt tử hình. Cho phép người phạm tội có cơ hội cải tạo, đóng góp vào việc thu hồi tài sản, bồi thường thiệt hại. Người bị kết án có thể tham gia lao động tạo ra giá trị tài sản hoặc hợp tác trong điều tra để giúp điều tra thêm tội phạm khác.”

Quan điểm này nhấn mạnh tính thận trọng trong chính sách hình sự, đồng thời đặt trọng tâm vào giá trị bảo vệ quyền con người và hiệu quả thực tiễn của chế tài.

4. Ý nghĩa pháp lý và thực tiễn

Việc thay thế hình phạt tử hình bằng tù chung thân không xét giảm án mang lại một số tác động đáng chú ý:

• Bảo đảm tính nghiêm khắc và răn đe cần thiết đối với tội phạm đặc biệt nghiêm trọng.

• Giảm thiểu rủi ro không thể khắc phục trong trường hợp xảy ra oan, sai.

• Tăng khả năng thu hồi tài sản trong các vụ án tham nhũng, kinh tế.

• Phù hợp với xu hướng cải cách tư pháp và nhân đạo hóa pháp luật hình sự.

Tuy nhiên, việc điều chỉnh chính sách hình sự đối với các tội xâm phạm an ninh quốc gia vẫn cần được cân nhắc thận trọng, bảo đảm hài hòa giữa yêu cầu bảo vệ trật tự an toàn xã hội và nguyên tắc bảo vệ quyền con người.

Xem bài viết trên báo Pháp Luật: Tại đây